Orzecznictwo powypadkowe

Uwagi wstępne — zagadnienia prawne Kryminogenny wpływ alkoholu i społeczne niebezpieczeństwa jego nie­kulturalnej konsumpcji są dobrze znane. Przestępstwa popełnione pod wpływem alkoholu są często rozpatrywane przez wymiar sprawiedliwości. Ujemny wpływ alkoholu na bezpieczeństwo i higienę pracy oraz jej dy­scyplinę jest oczywisty; są tym zainteresowane zakłady pracy i instytucje ubezpieczeniowe. Szczególnie dużym zagrożeniem społecznym są wypadki drogowe, wiele z nich spowodowanych jest pod wpływem alkoholu. Zapobieganie ujemnym skutkom alkoholizmu (w szerokim tego słowa znaczeniu) znajduje swój wyraz w wielu aktach prawnych; odnośne prze­pisy zawarte są w kodeksie karnym; kodeksie wykroczeń, kodeksie pra-.cy, w ustawie o bezpieczeństwie i porządku na drogach publicznych oraz w ustawie o zwalczaniu alkoholizmu. Liczne rozporządzenia wykonawcze, zarządzenia, instrukcje i regulaminy uzupełniają te hierarchicznie najważ­niejsze akty prawne. Zagadnienia dotyczące nadużywania alkoholu są często przedmiotem opinii sądowo-lekarskich. Z tych powodów lekarz powinien znać zarówno prawną, jak i lekarską ich stronę. Wprawdzie nie każdy lekarz bywa po­wołany do opiniowania lub orzekania, lecz każdy lekarz — z tytułu swe­go wykształcenia. — jest obowiązany do udzielania wyjaśnień na te tema­ty przy wykonywaniu zawodu (leczenie, profilaktyka, oświata sanitarna). W dalszej części zostaną omówione zagadnienia prawne i lekarskie związane z ostrym upojeniem alkoholowym, przede wszystkim z uwzglę­dnieniem rosnącej wypadkowości i jej związku z rozwojem techniki i mo­toryzacji. Równie ważne pod względem społecznym zagadnienia alkoho­lizmu chronicznego (uzależnienie od alkoholu — choroba alkoholowa) są domeną specjalistycznego orzecznictwa psychiatrycznego. Dotyczące „na­łogowych alkoholików" artykuły ustawy o zwalczaniu alkoholizmu sta­nowią podstawę prawną tego orzecznictwa. Konieczna jest znajomość na­stępujących przepisów prawnych: Kodekskarny - Art. 25 § 3: W przypadkach, „gdy sprawca wprawił się w stan odurzenia powodujący wyłączenie lub ograniczenie poczytalności, które przewidywał albo mógł przewidzieć — nie stosuje się przepisu o niepoczytalności" (niepoczytal­ność patrz str. 75). Z treści tego artykułu wynika, że świadome odurzenie alko­holem' lub innym środkiem nie może powodować niepoczytalności lub odpowie­dzialności zmniejszonej. Art. 43 § 1: ,,W razie skazania osoby prowadzącej pojazd mechaniczny za przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w ruchu lądowym, wodnym lub po­wietrznym, sąd może orzec zakaz prowadzenia pojazdów". § 2. Sąd orzeka „zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych, jeżeli spraw­ca w chwili popełnienia przestępstwa wymienionego w § 1 był w stanie nie­trzeźwości". Art. 145 § 3: Spowodowanie ,,w stanie nietrzeźwości" uszkodzeń ciała albo śmierci, ciężkich uszkodzeń ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia — pociąga za sobą karę pozbawienia wolności od roku do lat 10". Art. 146: Za dopuszczenie „do prowadzenia pojazdu mechanicznego przez osobę w stanie nietrzeźwości lub nie mającą wymaganych uprawnień" grozi kara pozbawienia wolności do lat 2, ograniczenie wolności albo grzywna. Art. 147 § 1: „Kto w stanie nietrzeźwości pełni czynności związane bezpo­średnio z zapewnieniem bezpieczeństwa ruchu pojazdów, podlega karze pozba­wienia wolności do lat 2, ograniczenia wolności albo grzywny". § 2: „Tej samej karze podlega, kto w stanie nietrzeźwości podejmuje inne niż wymienione w § 1 czynności zawodowe, których pełnienie w takim stanie' może narazić na bezpośrednie niebezpieczeństwo życie lub zdrowie ludzkie, albo mienie w znacznych rozmiarach". Kodeks wykroczeń (Ustawa z 20 maja 1971 r.) Art. 87 § 1: „Kto, znajdując się w stanie wskazującym na użycie alkoholu lub podobnie działającego środka, prowadzi pojazd mechaniczny, służący do komunikacji lądowej, wodnej lub powietrznej, podlega karze aresztu albo grzy­wny". § 2. „Kto, znajdując się w stanie wskazującym na użycie alkoholu lub podo­bnie działającego środka, prowadzi na drodze publicznej inny pojazd niż okre­ślony w § 1, podlega karze aresztu do 2 miesięcy albo grzywny". § 3: ,,W razie popełnienia wykroczenia określonego w § 1 można orzec za­kaz prowadzenia pojazdów mechanicznych, a orzeka się go, gdy sprawca znaj­dował się w stanie nietrzeźwości". Kodeks pracy (Ustawa z 26 czerwca 1974 r.) Art. 52 § 1: „Zakład pracy może rozwiązać umowę o pracę bez wypowie­dzenia z winy pracownika w razie: 1) ciężkiego naruszenia przez pracownika podstawowych obowiązków pra­cowniczych, a w szczególności zakłócenia porządku i spokoju w miejscu pracy, opuszczenia pracy bez usprawiedliwienia, stawienia się do pracy w stanie nie­trzeźwości lub spożywania alkoholu w czasie pracy oraz dokonania nadużyć w zakresie korzystania ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego lub innych świadczeń socjalnych". Ustawa o bezpieczeństwie i porządku na drogach pu­blicznych (Dz. U. z 1961 r. Nr 53, poz. 295 i zmiany Dz. U. z 1971 r. Nr 12, poz. 115) Art. 19: „1. Zabrania się kierującym pojazdami znajdowania się w czasie prowadzenia pojazdu w stanie wskazującym na użycie alkoholu lub innego podo­bnie działającego środka. 210 2. W przypadku, gdy zachodzi podejrzenie, że kierujący pojazdem znajduje się w czasie prowadzenia pojazdu w stanie wskazującym na użycie alkoholu lub innego podobnie działającego środka, obowiązany jest on na ■żądanie upo­ważnionych do tego organów poddać się badaniom koniecznym do ustalenia zawartości tych środków w organizmie". Art. 20: „3. Prawo jazdy powinno być cofnięte: 2) czasowo lub na stałe: jeżeli kierowca utracił warunki zdrowia fizycznego lub psychicznego, po­trzebne do prowadzenia pojazdu; jeżeli kierowca w czasie jazdy naruszył przepisy o zakazie znajdowania się w stanie wskazującym na użycie alkoholu lub innego podobnie działającego środka". Rozporządzenie Ministrów Komunikacji i Spraw Wewnętrznych w sprawie ruchu ńa drogach' publicznych (Dz.U. z 1962 r. Nr 61, poz. 295 i zmiany Dz.U. z 1968 r. Nr 27, poz. 193 oraz Dz.U. z 1972 r. Nr 55, poz. 382) < § 210. 7: „Właściwy do spraw komunikacji organ '. odmówi wydania prawa jazdy, jeżeli osoba ubiegająca się o prawo jazdy : 1) nadużywa alkoholu lub innych podobnie działających środków, co zosta­ło stwierdzone przez badanie lekarskie;'' § 215. 1: „W razie stwierdzenia, że kierowca prowadząc pojazd znajduje się w stanie wskazującym na użycie alkoholu lub innego podobnie działającego środka, organ kontroli ruchu drogowego zatrzyma prawo jazdy;" Powyższe rozporządzenie, wraz z ustawą o bezpieczeństwie na drogach publicz­nych wchodzą w skład tzw. kodeksu drogowego. . Ustawa o zwalczaniu alkoholizmu (Dz.U. z 1959 r. Nr 69, poz. 434, zmiany Dz.U. 1969 Nr 13, poz. 95 i Dz.U 1971 Nr 12, poz. 115) Art. 34 § 1: „Jeżeli zachodzi podejrzenie, że przestępstwo popełnione zo­stało w stanie nietrzeźwości, osoba podejrzana może być poddana badaniu ko­niecznemu .do ustalenia zawartości alkoholu w organizmie, w szczególności zabiegowi pobrania krwi. Zabiegu pobrania krwi dokonuje fachowy pracownik służby zdrowia. § 2: „Minister Zdrowia w porozumieniu z Ministrem Spraw Wewnętrznych określi w drodze rozporządzenia warunki i sposób dokonywania badań, o któ­rych mowa w § 1." Tnne przepisy ustawy dotyczą ograniczeń sprzedaży napojów alkoho­lowych (artykuły 1—11) oraz nałogowych alkoholików i ich przymusowe­go leczenia (artykuły 12—19). W myśl tyfth artykułów sąd, na wniosek komisji społeczno-lekarskich przy wydziałach zdrowia (urzędów gmin­nych, dzielnicowych lub miejskich rad narodowych), orzeka o zastosowa­niu przymusowego leczenia w zakładach lecznictwa otwartego i zamknię­tego. Pobyt w zamkniętym zakładzie lecznictwa nie może przekraczać dwóch lat. Art. 20 ustawy przewiduje, w razie zaniedbywania rodziny przez alkoholika, wypłatę wynagrodzenia w całości lub w części do rąk drugiego małżonka lub upoważnionego opiekuna. Ważnym postanowie­niem ustawy jest również zakaz sprzedaży i podawania alkoholu osobom nietrzeźwym (art. 25). W myśl art. 21 § 1 ustawy władze administracyjne miast liczących ponad 100 000 mieszkańców mają obowiązek zorganizowania i prowadze­nia izb wytrzeźwień. Do izb tych mogą być doprowadzone i przetrzymy- wane w nich (nie dłużej niż 24 godziny) „osoby w stanie nietrzeźwym, które zachowaniem swoim dają powód do zgorszenia w miejscu publicz­nym lub w zakładzie pracy" (§ 2 tegoż artykułu ustawy). Szczegółowe przepisy dotyczące organizacji izb wytrzeźwień i postępowania z osobami nietrzeźwymi, które zostały do izb tych doprowadzone, zawiera rozpo­rządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 8 marca 1961 r. „w spra»-wie izb wytrzeźwień" (Dz.U. z 1961 r. Nr 21, poz. 104; zmiany z 1962 r. Nr 52, poz. 256 i 1973 r. Nr 9, poz. 67). Z przytoczonych wyżej aktów prawnych wynika, że polskie ustawo­dawstwo nazywa stany wywołane działaniem alkoholu następującymi określeniami: „stań wskazujący na użycie alkoholu lub innego podobnie działającego środka", „stan nietrzeźwości" i „stan odurzenia". Ustawo­dawca nie definiuje tych stanów i nie podaje, jak należy te pojęcia rozu­mieć. Stwarza to pewne trudności interpretacyjne i jest często przedmio­tem dyskusji, nieraz na szczeblu akademickim. Opierając się na uchwa­łach szeregu konferencji naukowych* oraz na praktyce sądowej, Sąd Najwyższy uchwalił w latach 1963 i 1975 „Wytyczne wymiaru sprawie­dliwości i praktyki sądowej w sprawach o przestępstwa drogowe", w któ­rych stwierdza się, że „zawartość alkoholu we krwi przekraczająca 0,2%o stanowi dowód stanu wskazującego na użycie alkoholu, a zawartość alkoholu we krwi przekraczająca 0,5%o stanowi dowód stanu nietrzeźwo­ści". Wytyczne te są aktualnie zasadniczą podstawą orzekania o winie w sprawach o przestępstwa popełnione pod wpływem alkoholu. Oba te stany są udowadniane arbitralnie wynikiem badania krwi. W sprawach o przestępstwa drogowe odstąpiono w pewnej mierze od podstawowej za­sady wymiaru sprawiedliwości — indywidualnego traktowania każdego sprawcy. Sam fakt stwierdzenia we krwi odpowiedniej zawartości alko­holu jest dowodem wystarczającym, bez względu na osobniczą odporność ną^ działanie alkoholu, która zresztą może ulegać wahaniom pod wpływem rozmaitych czynników. Stanowisko to formułuje Sąd Najwyższy w swych wytycznych z roku 1963 i 1975 w sposób następujący: „Tolerancja oso­bnicza nie uzasadnia przyjmowania indywidualnych progów nietrzeźwo­ści. Tolerancja ta zależy od tylu nieuchwytnych i zmiennych czynników, ze ustalenie jej przez sąd dla każdego przypadku jest niemożliwe". Istot­nie, byłoby to praktycznie niemożliwe i wymagałoby dokładnych, czaso­chłonnych badań wysoko kwalifikowanych pracowników naukowych (lekarzy, psychologów, toksykologów i analityków) w każdym przypadku, zwłaszcza bezpośrednio lub w krótki czas po wypadku, przy czym nawet wyniki takich badań nie byłyby miarodajne wobec wspomnianej zmien­ności i nieuchwytności czynników, od których każdorazowo zależy indy­widualna odporność na działanie alkoholu. Obowiązują zatem dwa „pro- "* Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1975 r. (V KZP 2/74) orzeczenie nr 33. Orzecznictwo Sądu Najwyższego Nr 3—4, 1975, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa. gi": 0,2%o i 0,5%o, których przekroczenie samo przez się < jest dowodem winy. Ważnym „progiem" jest 0,5%o, powyżej którego stan nietrzeź­wości przyjmuje się za udowodniony. Przekroczenie zawartości 0,5%o, bez względu na to, czy kierowca wykazywał, czy też nie wykazywał objawów upojenia alkoholowego, pociąga za sobą poważne sankcje karne przewidziane w cytowanych wyżej przepisach. Wartości niższe od 0,02%o nie są brane pod uwagę. „Stan odurzenia" wymieniony w art. 25 § 3 k.k. jest pojęciem ogólniej­szym, które nie odnosi się wyłącznie do alkoholu. Alkohol jest środkiem odurzającym. Odurzenie alkoholem należy rozumieć jako stan ciężkiego upojenia alkoholem, powodujący wyłączenie lub ograniczenie możności i rozpoznawania znaczenia czynu lub kierowania swym postępowaniem. Niektóre okoliczności (np. zagadnienie podstępczego upojenia) mogą być w świetle tego artykułu rozpatrywane.