A A A

Sprawy sądowe cywilne

Za spowodowanie uszkodzeń ciała, rozstroju zdrowia lub utraty życia w wyniku popełnienia zawinionego błędu lekarskiego lub innego nie­prawnego i niedozwolonego działania lekarz może być pociągnięty przez poszkodowanego do odpowiedzialności cywilnej, niezależnie od odpowie­dzialności karnej, zawodowej, administracyjnej i służbowej. Odpowie­dzialność cywilna lekarza polega na wypłaceniu odszkodowania w usta­lonej przez sąd wysokości, odpowiadającej wyrządzonej szkodzie. Podstawą prawną odpowiedzialności cywilnej jest kodeks cywil­ny, w szczególności artykuły zawarte w tytule VI „Czyny niedozwolo-ne . Zasadnicza podstawa odpowiedzialności cywilnej zawarta jest w art. 415 k.c, którego brzmienie jest następujące: „Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodą, obowiązany jest do jej naprawienia". Wynika z tego, że szkoda zobowiązująca do odszkodowania musi być następstwem dzia­łania (lub zaniechania) zawinionego. Jeżeli nawet szkoda była wynikiem działania (lub zaniechania) sprawcy, ale niezawinionym przez niego — to nie może być on zobowiązany do jej naprawienia, czyli odszko­dowania. Tak np. lekarz, który w nagłym wypadku — nie mając innych możliwości — musiał dokonać zabiegu operacyjnego za pomocą nie wy­jałowionych instrumentów lub użyć nie wyjałowionego materiału opa­trunkowego, w następstwie czego nastąpiło zakażenie powodujące szkody w postaci np. konieczności długiego leczenia, oszpecających blizn lub amputacji, nie może być zobowiązany do odszkodowania. Nie można po­ciągać do odpowiedzialności cywilnej lekarza, który w celu ratowania ży­cia duszącego się człowieka dokonał otwarcia tchawicy znajdującym się pod ręką nożem (tzw. „tracheotomia scyzorykiem"), w następstwie czego powstały na szyi długo gojące się rany i szpecące blizny. Lekarz nie może ponosić odpowiedzialności cywilnej za niepomyślny wynik leczenia lub szkody będący nieuniknionym następstwem koniecz­nych dla ratowania życia lub zdrowia zabiegów operacyjnych, jeżeli po­stępował w sposób właściwy i"zgodny z zasadami wiedzy lekarskiej (np. amputacja kończyny konieczna ze względu na zagrażającą choremu po­socznicę) i jeżeli uzyskał zgodę na dokonanie tych zabiegów. Zawinione działanie (lub zaniechanie) lekarza musi polegać na niewłaściwym postępowaniu, sprzecznym z zasadami wiedzy lub obo­wiązującymi przepisami prawnymi. Mogą to być zawinione błędy lekars­kie lub inne niewłaściwości postępowania nie mające charakteru błędu lekarskiego; mogą to być również przekroczenia obowiązujących lekarzy przepisów ustawy o zawodzie lekarza, przepisów administracyjnych i re­gulaminów służbowych w miejscu pracy. Niezależnie od wspomnianych przepisów prawnych — lekarz z chwilą podjęcia się leczenia zaciąga wobec chorego zobowiązanie kierowania się najlepszą wolą i wiedzą, wynikające nie tylko z istoty zawodu lekars­kiego i jego etyki, wyrażonej chociażby w przysiędze Hipokratesa, ale także z postanowień kodeksu cywilnego. Zgłoszenie się chorego do leka--rza z prośbą o leczenie i wyrażenie na to zgody przez lekarza (w praktyce prywatnej) należy uważać za umowę zawartą pomiędzy lekarzem a cho­rym, na podstawie której lekarz w myśl ogólnych, tj. odnoszących się nie tylko do lekarza, przepisów* ,,obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem oko­liczności, za które odpowiedzialności nie ponosi" (art. 354 k.c). Odpowie­dzialność dotyczy „szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania" (art. 471 k.c.) albo-z „niezachowania należytej staranności" (art. 472 k.c). I te przepisy, spośród już omówionych, zo- * Są one zawarte w „księdze trzeciej" kodeksu cywilnego, zatytułowanej „Zo­bowiązania" w tytułach; I (Przepisy ogólne), VI (Czyny niedozwolone), VII (Wy­konanie zobowiązań i skutki ich niewykonania) i XV (Umowy o dzieło). bowiązują lekarza do należytego i starannego wykonywania swych obo­wiązków; formalnie dotyczą one praktyki prywatnej, ale związane z ni­mi uwagi odnoszą sią do każdego lekarza. Odpowiedzialność cywilna le­karza za spowodowanie szkody powstaje wiąc z zawinionego naruszenia zobowiązań, wynikających ze stosunku służbowego lub umowy prywat­nej. Zobowiązania lekarzy zatrudnionych w państwowej służbie zdrowia w stosunku do chorych wynikają z ogólnych przepisów, dotyczących m. in. obowiązków funkcjonariuszy państwowych, i ze szczegółowych re­gulaminów służbowych, obowiązujących w danych miejscach pracy, nie­zależnie od obowiązujących każdego lekarza przepisów zawartych w usta­wie o zawodzie lekarza oraz podstawowych zasad etycznych. Do szkód, które mogą powstać z winy lekarza, należą uszkodzenia cia­ła, rozstrój zdrowia lub śmierć chorego. Odpowiedzialny za nie sprawca, i tym samym zobowiązany do odszkodowania, ponosić musi wszystkie wynikające z nich konsekwencje: koszty leczenia, wypłata renty równej utraconej (częściowej lub całkowitej) zdolności do zarobkowania i zwięk­szonym potrzebom lub zmniejszonym widokom powodzenia; w razie śmierci poszkodowanego wypłaca rentę osobom, które pozostawały na jego utrzymaniu. Ponadto sprawca może być zobowiązany do wypłacenia pewnej sumy jako zadośćuczynienie za krzywdę, będącą np. wynikiem oszpecenia lub spowodowaną odcierpianym bólem. Zasady odszkodowań za uszkodzenie ciała, rozstroje zdrowia i pozbawienie życia określane są w kodeksie cywilnym w tytule VI w artykułach 444, 445, 446, 447. Podstawę prawną kwalifikacji uszkodzeń ciała lub rozstrojów zdrowia zawiera art. 444 § 2 k.c. Kwalifikacja uszkodzeń ciała i rozstrojów pow­stałych z winy lekarza nie różni się niczym od kwalifikacji takich szkód spowodowanych przez jakiekolwiek inne osoby; zasady jej zostały omó­wione szczegółowo w rozdziale XXI. Ważny jest przepis z art. 361 k.c, według którego „zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność za normalne następstwa działa­nia lub zaniechania, z którego szkoda wynika". Za nietypowe zejście spo­wodowanych przez lekarza uszkodzeń ciała lub rozstrojów zdrowia, lub za niezwykłe i należące do rzadkości powikłania nie może on zatem po­nosić odpowiedzialności. W opiniowaniu odpowiedzialności cywilnej lekarza za spowodowanie uszkodzeń ciała, rozstroju zdrowia lub śmierci obowiązują zasady podob­ne do tych, które omówiono w związku z zawinionymi karalnymi błęda­mi lekarskimi i przestępstwami umyślnymi lekarzy. Wszystkie ogólne uwagi, dotyczące naruszenia zasad etyki lekarskiej i błędów lekarskich obowiązują również w zagadnieniach związanych z odpowiedzialnością cywilną lekarzy. Na zaistnienie odpowiedzialności cywilnej lekarza składać się zatem muszą następujące elementy: 1. Postępowanie (działanie lub zaniechanie) niezgodne z obowiązują­cymi zasadami, prawami lub zobowiązaniami. Szkoda materialna w postaci uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia lub śmierci. Niewątpliwy związek przyczynowy, łączący oba wymienione po­przednio elementy. Wina lekarza (nieumyślna lub umyślna), która doprowadziła do powstania szkody. Samo tylko nieprawne lub zawinione działanie, jeżeli nie spowodowa­ło szkody, nie powoduje w sprawach cywilnych odpowiedzial­ności. Za błędne, niewłaściwe działanie lub zaniechanie, które jednak nie doprowadziło do powstania szkody, lekarz nie ponosi odpowiedzialności cywilnej. Pod tym względem niektóre przepisy kodeksu karnego są od­mienne; jak już wspomniano, sprawca może ponosić odpowiedzialność karną również w przypadkach, w których skutki czynu przestępczego nie mają charakteru materialnego, np. spowodowanie samego tylko niebez­pieczeństwa dla życia lub zdrowia bez jakichkolwiek innych następstw, nieudzielenie pomocy człowiekowi znajdującemu się w niebezpieczeń­stwie, chociaż pomoc ta byłaby i tak bezskuteczna lub niepotrzebna. Szkoda powodująca odpowiedzialność cywilną musi mieć konkretny, ma­terialny charakter; wysokość pieniężnego odszkodowania odpowiadać mu­si wartości materialnej wyrządzonej szkody. Z treści art. art. 444 — 446 k.c. wynika, że odszkodowaniu podlegają nie tylko uszkodzenia ciała, rozstrój zdrowia lub śmierć, lecz także „wszelkie wynikłe z tego koszty" (wydatki na leczenie, utrata zarobku, zwiększenie potrzeb, koszty pogrzebu, utrata środków utrzymania w związku ze śmiercią żywiciela). Odszkodowaniem za niematerialne szkody, wynikające z uszkodzeń ciała, rozstroju zdrowia lub śmierci, jest w sprawach cywilnych zadośćuczynienie za krzywdę, przewidziane w art. 445 §§ i 1 i 2 k.c. Odpowiedzialność cywilna za szkody wyrządzone przez zastępcę lub podwładnego lekarza oraz odpowiedzialność cywilna instytucji państwo­wych (szpitali, ośrodków zdrowia, instytutów itp.) za szkody popełnione przez zatrudniony w nich personel lekarski i pomocniczy nie są łatwym zagadnieniem. Jeżeli lekarz powierza wykonanie należących do niego obowiązków lub czynności zastępczo innej osobie, to odpowiedzialność za szkody spo­wodowane przez zastępcę kształtować się będzie rozmaicie, w zależności od jego kwalifikacji. W myśl art. 429 k.c. powierzający „wykonanie czynności drugiemu" odpowiada za szkody przez niego wyrządzone z wy­jątkiem przypadków, w których powierzający nie ponosi winy w wyborze (culpa in eligendo) albo „wykonanie czynności powierzył" osobie, przed­siębiorstwu lub zakładowi trudniącym się zawodowo wykopywaniem ta­kich czynności. Wynika z tego, że lekarz-specjalista, który powierza za­stępstwo drugiemu specjaliście z tej samej dziedziny, o równorzędnych z nim kwalifikacjach, a więc nie podwładnemu, nie ponosi odpowiedzial­ności za szkody, spowodowane przez zastępcę. W takim przypadku zarów­no wybór zastępcy jest trafny, jak równeż zastępca należy do-osób trud- niących się zawodowo wykonywaniem takich czynności. Jeżeli jednak lekarz wybierze na swego zastępcę osobę nie znającą kwalifikacji, np. lekarza nie posiadającego prawa samodzielnego wykonywania zawodu lub studenta medycyny, .to Odpowiada za szkody przez nią wyrządzone. Zastępcą lekarza może być zatem jedynie lekarz o równorzędnych kwali­fikacjach. Pod pojęciem zastępstwa rozumieć należy samodzielne wyko­nywanie wszystkich czynności, do których powierzający zastępstwo jest zobowiązany. Innym zagadnieniem jest powierzenie wykonania czynności swemu podwładnemu, a więc osobie związanej z powierzającym stosun­kiem zależności służbowej lub wynikającej z umowy prywatnej. W takich przypadkach, w myśl art. 430 k.c, powierzający ponosi odpowiedzialność za szkody spowodowane przez podwładnego; artykuł ten — w przeciwień­stwie do poprzedniego (art. 429 k.c.) — nie przewiduje wyłączenia odpo­wiedzialności powierzającego, nawet przy braku winy w wyborze. Jest to szczególny przypadek, w którym odpowiedzialność cywilną za wyrzą­dzenie szkody ponosić może osoba, która nie popełniła winy. Przepis ar­tykułu 430 k.c. jest dla osób na kierowniczych stanowiskach szczególnie surowy; zmusza on do szczególnie starannego doboru personelu podwład­nego i poważnego zastanowienia przy wydawaniu mu poleceń, by zmniej­szyć ryzyko ponoszenia odpowiedzialności za niepopełnione winy. W przypadkach odpowiedzialności w wyniku powierzenia zastępstwa niewłaściwej osobie (art. 429 k.c.) lub w następstwie szkody popełnio­nej przez podwładnego (art. 430 k.c.) odpowiedzialność powierzającego jest solidarna, tj. wspólna, z bezpośrednim sprawcą szkody. W takich przypadkach, w myśl art. 441 k.c, powierzający zastępstwo lub wydający polecenie i odpowiadający za szkodę, ,,mimo braku Winy", może mieć „zwrotne roszczenie do sprawcy" szkody. Podobnie przedstawia się sprawa odpowiedzialności instytucji państ­wowych (skarbu państwa) za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych przy wykonywaniu powierzonych im czynności. Wynika to z art. 427 k.c, w którym ustawodawca stwierdza: „Skarb państwa po­nosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez funkcjonariusza państ­wowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności". Lekarze zatrudnieni w instytucjach państwowych, jak również i per­sonel pomocniczy społecznej służby zdrowia są funkcjonariuszami państ­wowymi w rozumieniu art. 417 k.o. Skarb państwa może ponosić odpo­wiedzialność cywilną za szkody wyrządzone przez nich, ewentualnie so­lidarnie z nimi, na zasadzie art. 441 k.c. Odpowiedzialność cywilna za szkody, które powstały w związku z leczeniem, przedstawia się odmien­nie w społecznej służbie zdrowia i w leczeniu prowadzonym przez leka­rza indywidualnie w ramach praktyki prywatnej. Lekarz zatrudniony w społecznej służbie zdrowia jest w rozumieniu ustawowym funkcjonariu­szem państwowym* i tym samym za szkody wyrządzone przez niego od- * Ustawa z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności państwa za straty wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych (Dz.U. nr 54, 1956 r., poz. 243). powiedzialność cywilną ponosi państwo. Zasada ta jest wynikiem ewo­lucji poglądów, obowiązuje stosunkowo od niedawna i opiera sią na pre­cedensowym orzeczeniu Sądu Najwyższego z roku 1965'. Według po­przednich poglądów lekarz zatrudniony w społecznej służbie zdrowia był samodzielny i miał pełną swobodę działania w czynnościach ściśle lekars­kich (rozpoznawanie, leczenie, orzekanie) i w tym zakresie sam ponosił odpowiedzialność cywilną, natomiast w innych dziedzinach swej pracy (organizacyjnych, technicznych, porządkowych) jako pracownik instytucji państwowej podlegał swym przełożonym i musiał stosować się do usta­lonych regulaminów służbowych. W tym tylko zakresie uważano lekarza za funkcjonariusza państwowego, za którego ponosił odpowiedzialność skarb państwa. Tak np. za szkody na zdrowiu chorego wywołane błędem w rozpoznaniu choroby lub zastosowaniem niewłaściwego leczenia odpo­wiadał sam lekarz, zaś za szkody wywołane np. zbyt długim oczekiwa­niem na dokonanie zabiegu, wynikającym z wadliwej organizacji pracy personelu szpitalnego lub z braków materiałowych odpowiadał skarb państwa. Jeżeli i lekarz nie był bez winy, np. na skutek niestosowania się do regulaminu lub niewykonania poleceń, odpowiadał solidarnie ze skarbem państwa. Przeciw takiemu ujmowaniu sprawy przemawiały następujące względy: Dokładne rozdzielenie w pracy lekarza elementów ściśle lekarskich od organizacyjnych jest często niemożliwe. Chory zgłasza się do zakładu leczniczego społecznej służby zdrowia i jeżeli zostaje przyjęty, tym samym zostaje zawarta umowa o leczeniu pomiędzy chorym a tym zakładem. Chory zazwyczaj nie zgłasza się do konkretnego lekarza i nie wie, kto leczeniem pokieruje, a więc nie zna lekarza odpowiedzialnego. Wobec tego, że w leczeniu często bierze udział większa liczba le­karzy, niejednokrotnie bywa trudne, lub nawet niemożliwe, ustalenie, któ­ry z nich ponosi, a który nie ponosi odpowiedzialności. Powstałe w wyniku nieprawidłowości w toku leczenia w zakładzie leczniczym szkody mogą być tak znaczne i dotkliwe (utrata zdrowia, zgon), że lekarz, będący nawet bezpośrednim sprawcą, nie byłby w stanie ich pokryć. Jest więc społecznie słuszne, że szkody te wyrównuje skarb państwa. • . Przejęcie przez państwo odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez lekarza w zakładzie leczniczym społecznej służby zdrowia nie oz­nacza, że lekarz zostaje zwolniony od odpowiedzialności w ogóle. Nie­zależnie od odpowiedzialności karnej, która w takich przypadkach z re­guły ma miejsce, oraz odpowiedzialności zawodowej i służbowej, lekarz może ponosić odpowiedzialność cywilną w wyniku zwrotnego roszczenia skarbu państwa o zwrot (w całości lub w części) wypłaconego odszkodo­wania (art. 441 k.c). * Orzeczenie Sądu Najwyższego — wyrok z dnia 8 stycznia 1965 r., Sygn. II CR 2/65, ogłoszony w „Państwo i Prawo", Rok XXII, 1967 r„ zeszyt 10 (260). W praktyce prywatnej zgłoszenie sią chorego do lekarza z prośbą o le­czenie i wyrażenie na.to zgody przez lekarza uważa sią za umową zawar­tą pomiądzy lekarzem a chorym, w wyniku której lekarz podejmuje sią leczenia według swej najlepszej woli Lwiedzy. Zobowiązanie takie wyni­ka nie tylko z samej istoty zawodu lekarskiego i jego etyki, wyrażonej w znanej każdemu lekarzowi przysiędze Hipokratesa, ale także z konkre­tnych postanowień kodeksu cywilnego. W myśl tych postanowień lekarz jest zobowiązany do należytej staranności (art. 355 k.c), do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które od­powiedzialności nie ponosi (art. 471 k.c), i do odpowiedzialności za „nie­zachowanie należytej ostrożności" (art. 472 k.c). Jest oczywiste, że wynikające z tych przepisów należyte i staranne wykonanie obowiązków dotyczy lekarza w każdych okolicznościach, a więc zarówno w praktyce prywatnej, jak i w pracy w zakładzie le­czniczym społecznej służby zdrowia. Lekarz praktykujący prywatnie sam ponosi odpowiedzialność materialną za szkody wyrządzone przez siebie. W przypadku ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej wypłatę od­szkodowania przejmuje instytucja ubezpieczeniowa w Polsce —I Państwo­wy Zakład Ubezpieczeń.